واژه شناسی کاستلز

مانوئل کاستلز متولد 1942 در اسپانیا و استاد جامعه شناسی و برنامه ریزی در دانشگاه کالفرنیای برکلی است,او را در حلقه های علمی دانشگاه "استاد استادان"خطاب می کنند.کاستلز همچنین در دانشگاه های مادرید,شیلی ,مونترال,کامپیناس,کاراکاس,مکزیکو ,ژنو,کپنهاگ,بارسلونا و ...به تحقیق و تدریس پرداخته است.او تا به حال 20 کتاب منتشر کرده که شهر اطلاعاتی(1989)از آن جمله است.او به افتخار دریافت بورس گوگن هایم,جایزه سی رایت میلز,و جایزه روبرت و هلنا نایل آمده است.کاستلز از اعضای آکادمی اروپایی است و به بسیاری از کشورها از جمله ایران سفر کرده است.

---

یونس شکر خواه(سمت راست)و مانوئل کاستلز-دانشکده علوم ارتباطات علامه طباطبایی.1385

---

هنگام مطالعه در آثار کاستلز با واژگانی خاص این محقق برخورد می کنیم ,کاستلز مجبور بوده است به دلیل نو بودن موضوعات مورد مطالعه اش واژگانی جدید به کار برد.استفاده پزوهشگران بعدی از واژگان ابداعی کاستلز موفقیت وی را در واژه سازی نشان می دهد.
جهان چهارم,سیاه چاله های سرمایه داری اطلاعاتی,اطلاعات گرایی,جامعه شبکه ای,دولت شبکه ای,حذف اجتماعی و ... از واژگان خاص این پژوهشگر است.
منظور از اطلاعات گرایی,شیوه ای از توسعه است که در آن منبع اصلی بهره وری,توانایی کیفی برای ترکیب و استفاده بهینه عوامل تولید بر پایه دانش و اطلاعات است.کاستلز معتقد است ظهور اطلاعات گرایی از ساختار اجتماعی نوین یعنی جامعه شبکه ای تفکیک ناپذیر است.گذر از صنعت گرایی به اطلاعات گرایی و از جامعه صنعتی به جامعه شبکه ای,هم در نظام سرمایه داری و هم در نظام دولت سالار در فرآیندی همزمان با انقلاب تکنولوژیک اطلاعات,ویژگی ربع اخر قزن بیستم بوده است.کاستلز علت اصلی بحران تکنولوژیک اتحاد جماهیر شوروی را منطق بنیادین نظام دولت سالار می داند,وی گلاسنوست را آزاد سازی تدریجی افکار عمومی,رسانه ها و جلوه های فرهنگی تفسیر کرده است.
اصطلاح دیگری که کاستلز به کار می برد حذف اجتماعی است.وی حذف اجتماعی را فرآیندی می داند که به موجب آن برخی افراد و گروه ها به گونه ای منظم از دستیابی به سمت هایی محروم می شوند که به آنان امکان می دهد در چارچوب استاندارهای اجتماعی که از نهادها و ارزش های هر متن خاص شکل گرفته است از زندگی مستقل برخوردار باشد.وی معتقد است حذف اجتماعی یک فرآیند است نه یک وضعیت.فرآیند حذف اجتماعی در جامعه شبکه ای با مردم و سرزمین ها ارتباط دارد.
به عقیده کاستلز فرایند گسترده و چند ساحتی حذف اجتماعی به شکل گیری سیاه چاله های سرمایه داری اطلاعاتی منجر می شود.حذف اجتماعی یکی از ویژگی های اصلی منطق مکانی جامعه شبکه ای است.
"استاد استادان"بعد از معرفی کشورهای سرمایه داری غرب به عنوان جهان اول,دنیای دولت سالار به عنوان جهان دوم و کشورهای در حال توسعه به عنوان جهان سوم,از جهان چهارمی دم می زند که به اعتقاد وی از دل سیاه چاله های متعدد حذف اجتماعی پدیدار شده است.وی می گوید جهان چهارم منطقه جغرافیایی خاصی نیست بلکه در دل ثروتمند ترین شهر های آمریکا و فقیر ترین کشورهای آفریقا شکل می گیرد.
کاستلز دولت شبکه ای را به عنوان "دولتی که ویژگی آن اشتراک قدرت در یک شبکه است"تعریف می کند.وی می گوید جامعه اطلاعاتی جامعه ای نیست که از تکنولوژِی اطلاعات استفاده می کند,بلکه ساختار اجتماعی ویژه ای است که با ظهور پارادایم اطلاعاتی ارتباط دارد ولی توسط آن تعیین نمی شود.جامعه اطلاعاتی رو بنای پارادایم جدید تکنولوژیک نیست بلکه بر پایه تنش تاریخی میان قدرت های مادی پردازش انتزاعی اطلاعات و جستجوی جامعه به دنبال هویت فرهنگی معنادار استوار است.وی می افزاید جهاننو در اواخر دهه 1960و نیمه دهه1970بر اثر تقارن تاریخی سه فرایند مستقل پدیدار شده است:
1.انقلاب تکنولوژیک اطلاعات
2.بحران اقتصادی سرمایه داری و دولت سالاری
3.تجدید ساختار متعاقب آن و شکوفایی جنبش های اجتماعی_فرهنگی.